Vũ khí… nọc độc

Qua việc phân tích AND, ông đã phát hiện các protein và enzyme này trở nên hoạt hóa mạnh nhờ một loại gene bí mật, nhất là khi tập trung trong tuyến nước bọt, nơi chúng được tinh lọc và bổ sung
Đó là loại vũ khí cực độc, có quá trình… “tinh luyện” hơn 100 triệu năm, có thể giết chết hàng chục ngàn người mỗi ngày. Bên cạnh khả năng sát thương thê gớm của nó, loại vũ khí lợi hại này còn được khai thác như một liệu pháp chữa bệnh hiệu quả…
Mặc dù không có chân để đuổi bắt, không móng vuốt để giữ chặt con mồi, nhưng rắn lại được xếp vào hàng ngũ những thợ săn cù khôi khi biết cách khai thác loại vũ khí cực kỳ lợi hại của mình: nọc độc. Chỉ với mỗi phương tiện tấn công này, các loài rắn dễ dàng hạ gục con mồi trước khi nạn nhân bị nuốt chững.
Tiến hóa lâu đời
Tuy là những thợ săn không có lợi thế về tầm vóc, nhưng chính nọc độc đã khiến các loài rắn có chiến lược tấn công hiệu quả nhất trong các loài ăn thịt, đặc biệt là khả năng săn tìm và hạ gục những con mồi lớn hơn nó gấp bội.
Tuyến nọc độc của rắn được hình thành và cấu tạo rất đặc biệt, bao gồm các protein và nước bọt, có tính năng phá vỡ cấu trúc cơ thể sống và giúp dễ dàng tiêu hóa con mồi, đặc biệt là không gây độc cho chính nó. Các nhà khoa học tin rằng khả năng tạo ra nọc độc có nhiều thành phần sinh hóa khác nhau là kết quả từ quá trình tiến hóa lâu năm. Theo nhà nghiên cứu người Úc, Bryan Fry, một chuyên gia hàng đầu thế giới về rắn độc, thì phần lớn các protein và enzyme trong nọc rắn gần giống với các chất tìm thấy trong những phần khác của cơ thể chúng. Qua việc phân tích AND, ông đã phát hiện các protein và enzyme này trở nên hoạt hóa mạnh nhờ một loại gene bí mật, nhất là khi tập trung trong tuyến nước bọt, nơi chúng được tinh lọc và bổ sung, đặc biệt hoạt tính sẽ tăng mạnh ngay khi xúc tác với máu nạn nhân.
Vẫn theo Fry, hoạt tính của nọc độc rắn tăng lên theo thời gian, từng được hoạt hóa mạnh từ hơn 100 triệu năm trước. Tuy nọc độc của tất cả các loài rắn đều trải qua quá trình tiến hóa lâu đời, nhưng chỉ phát triển mạnh và được tinh lọc kỹ trong họ hàng 3 loài rắn độc hiện nay.
Ba loại nọc độc
Thành phần nọc độc của rắn biến đổi khác nhau tùy từng loài, nhưng đều có một đặc tính chung là có độ tập trung rất cao. Mỗi loài có một cơ chế hình thành và cấu tạo nọc độc cực kỳ phức tạp, được tạo ra từ hàng ngàn protein và enzyme khác nhau, mỗi loại có chức năng đặc trung riêng. Nhưng nhìn chung, nọc độc rắn có thể phân chia thành 3 nhóm chính: cytotoxins, neurotoxins và hemotoxins; và ranh giới phân định giữa các loại chất lỏng cực độc này cũng rất mong manh…
Kiểu gây độc và cách thức nọc độc tác dụng cũng khác nhau, phụ thuộc vào môi trường và đặc tính sinh sống của từng loài rắn, và cũng tùy vào đặc tính kháng thể của con mồi. Chẳng hạn như nọc độc của một số loài rắn biển thường có tác dụng cực nhanh do đặc tính chúng chỉ thích sống quanh quẩn quanh những rặng san hô, với con mồi chủ yếu là cá. Nhưng khi cú đớp của chúng không làm cá chết ngay thì nạn nhân vẫn có khả năng trốn thoát. Các loài rắn sống trên cạn đôi khi lại không là mối nguy hiểm đối với một số con mồi có khả năng trung hòa được vết cắn của chúng. Nọc độc các loài rắn này thường có tác dụng chậm hoặc bị kháng thể của con mồi vô hiệu hóa. Nhiều loài rắn chỉ có thể tạo ra một lượng nhỏ nọc độc, nên chỉ có tác dụng đối với những con mồi nhỏ, trong khi nọc độc của những loài rắn khác lại thực sự nguy hiểm đối với những động vật lớn, kẻ cả con người, như rắn mang bành (hay hổ chúa: king cobra). Đây là loài rắn có nọc độc lớn nhất, có thể giết chết cả một con voi chỉ với một vết cắn.
Phương thuốc quý
Thật khó tin là các chất độc được loài rắn tiết ra để giết chết con mồi lại rất hữu ích trong y học. Vào năm 1949, lần đầu tiên con người cô lập được nọc của loài rắn lục Bothrops jararaca ở Brazil. Khi bị loài rắn này tấn công, huyết áp nạn nhân sẽ tụt nhanh, do nọc độc của nó có tính năng làm giãn nở mạch máu; nhưng đây lại là nguồn dược liệu quan trọng cho việc bào chế các loại thuốc bình ổn huyết áp thuộc nhóm ACE.
Trong khi đó, loài rắn lục Malaysia lại tiềm ẩn nguồn dược liệu chữa rối loạn huyết áp và chống đông máu. Đây chính là thành phần chính trong các loại thuốc chữa máu vón cục. Và các nhà khoa học cũng đã cô lập được 3 loại enzyme thuộc nhóm phospholi – pases trong nọc độc của loài rắn hổ mang Siberi. Đây là loại hóa chất có tính đồng nhất khá cao, có tính năng ức chế đông máu và kích thích sản sinh tế bào hồng cầu…
Một số loài rắn còn chứa loại nọc độc chỉ có tác dụng trên từng tế bào nhất định, sẽ được sử dụng để bào chế các loại thuốc chữa ung thư, vì không gây ra nhiều tác dụng phụ. Một số nhà nghiên cứu cũng đang tập trung khai thác những loại nọc độc để tiêu diệt những tế bào mang hóa chất đặc trưng của từng loại khối u. Ấn tượng nhất là loại nọc độc có khả năng kích thích phát triển các tế bào thần kinh mới, rất hữu ích đối với chứng lú lẫn Alzheimer ở người già và những dạng bệnh thần kinh tương tự do mất quá nhiều các tế bào não bộ…
Vũ khí nọc độc
Thật không may là việc biến nọc độc rắn thành phương thuốc chữa bệnh lại tốn rất nhiều thời gian và khó khăn hơn nhiều so với việc khai thác nó như loại vũ khí sát thương. Một số phòng nghiên cứu tại các quốc gia đã có thể sử dụng nọc của các loài rắn độc để sản xuất các loại vũ khí thần kinh, có thể ức chế hay làm tê liệt hoàn toàn hoạt động não bộ con người. Phòng nghiên cứu vũ khí tiên tiến (DARPA) thuộc Bộ quốc phòng Mỹ đã phát triển thành công loại vũ khí gây ra hậu quả như bệnh động kinh (epilepsy), có khả năng kích thích đồng thời nhiều xung thần kinh, khiến não bộ nạn nhân rối loạn. Cũng có loại vũ khí nọc độc chỉ gây đau nhức, có thể tạo ra tình trạng co giật như lên cơn nghiện ma túy.
17/10/2016 , Đào Nguyên Hùng – Kiến thức ngày nay – Năm 2008

Gửi bình luận

Tên của bạn *
Email *
Cảm nhận *